Het proces (Franz Kafka)

Het Proces, geschreven door Franz Kafka, beschrijft de belevenissen van Josef K. rondom een totaal onduidelijk proces.

Josef wordt op zijn 30e verjaardag "gearresteerd" door twee lagere ambtenaren. Dit houdt overigens niet in dat hij wordt opgesloten oid. Hij kan zijn gewone leven voortzetten, maar met de aantekening dat hij is aangeklaagd. Dit leidt tot een jaarlang procesvoering. Nooit direct, maar alsmaar via zaakwaarnemers en een advocaat. Nooit wordt in het verhaal duidelijk waarom Jozef is aangeklaagd, nooit wordt duidelijk wie hem nu eigenlijk aanklaagd en nooit worden details van het proces prijs gegeven. Wel wordt duidelijk via de zaakwaarnemers en de advocaat dat de rechtsgang een uiterst moeizaam proces is. Verzoekschriften worden voorbereid maar nooit gelezen door de rechtbank. Uiteindelijk eindigt het verhaal 1 jaar later slecht voor Jozef. We moeten maar aannemen dat er een uitspraak in het proces is gedaan, en daar wordt naar gehandeld.

Omdat Kafka zelf Tsjech was, en voornamelijk in het Duits schreef, speelt het verhaal in mijn fantasie in een Duitse (middel)grote stad. Ik zou het verhaal qua tijd rond de 1e wereldoorlog of wellicht ergens in het interbellum willen plaatsen.


Enkele willekeurige observaties:

• Jozef verandert van een bijzonder assertief en weerbaar mens steeds meer in een weerloos lam.
• Het werk als procuratiehouder bij een bank van Jozef is in het begin van het verhaal zijn primaire bron van activiteit. Het proces ziet hij als onbelangrijk langs zich heen gaan. Naarmate het verhaal vordert wordt het proces steeds belangrijker en komt zijn werk steeds meer op de achtergrond. Jozef is zich er overigens wel van bewust dat zijn werk lijdt onder zijn arbeid mbt. het proces.
• Veel van de vrouwen in het verhaal zijn verliefd (of een surrogaat daarvan) op Jozef, of Jozef zou zelf wel meer willen. (Volgens wikipedia had Kafka zelf nogal moeilijk relaties met vrouwen.)
• Het verhaal bevat wel degelijk actieve elementen, maar het verhaal wordt vooral voortgedreven door de gedachtengang van Jozef zelf.
• Een aantal personen worden op enig moment ten tonele gevoerd, maar na 1 a 2 hoofdstukken komen ze eigenlijk helemaal niet meer voor. Dit roept bij mij de vraag op waarom ze uberhaupt worden opgevoerd.
• Wat (mij) meteen, maar door het gehele verhaal, opvalt is de vreselijk formele omgang van personen met erlkaar. Het doet mij qua omgangsvormen sterk denken aan bijvoorbeeld Bleakhouse van Charles Dickens. Dit zal ongetwijfeld met de tijd waarin het is geschreven te maken hebben, maar vreselijk boos zou worden geuit met een "verdraaid". De omgansvormen zijn bijzonder beleefd en formeel.

In mijn beleving is het boek eigenlijk een grote aanklacht tegen (ambtelijke) processen waar je als burger nauwelijks tot geen invloed op hebt. Alleen via via is er indirect enige invloed uit te oefenen. Ook wordt wellicht de staat op zich op de korrel genomen. Ook dit vanwege de totale onbereikbaarheid van instanties.

Van het 9e hoofdstuk (de katherdraal) krijg ik toch ook het gevoel dat er een aanklacht tegen de kerk inzit. Een priester verdedigt het proces aan de hand van een verhaal. De hele bewijsvoering vnuit dat verhaal doen mij sterk denken aan de problemen die onstaan bij de exegese van het oude en nieuw testament. Een aantal bijzonder moeijlijk te overkomen paradoxen worden kunstmatig opgelost. Jozef gaat er dan ook niet helemaal in mee.

Hoe het ook zij, het is een orgineel en onderhoudend boek. De wat archaische taal spreekt mij aan. Het maakt het lezen soms wat traag, want het is niet de taal van vandaag. Ik zou zelf geen 2 verhalen van Kafka gelijk achter elkaar lezen, eest weer wat anders. Maar eea. smaakt naar meer. Volgende van Kafka zal voor mij zijn "de verandering" of "in de strafkolonie".

Beste Martijn,

Jouw interpretatie van het proces deel ik niet. Naar mijn mening is het geen aanklacht tegen de bureaucratie, maar is de thematiek veel filosofischer. Volgens mij is de rechtbank in het boek de hogere macht die ons tot het op aarde zijn veroordeeld heeft. Kafka schildert mensen dus af als veroordeelden. De thematiek van het proces kan men mooi samenvatten door een citaat van Hermans te gebruiken: " Iedereen heeft de doodstraf." Josef K. staat symbool voor de mens die veroordeeld is tot het het leven en de doodstraf heeft. Het proces ervaart Josef als last, net zoals wij de dood als een last zien. De dood is de last die de mens met zich mee moet dragen. Wij mensen zijn, volgens mij bedoelt Kafka dat, veroordeelt tot de doodstraf. Als er mensen zijn die een betere interpretatie hebben, dan hoor ik dat graag.

Groet,

WFH

Toevoeging:

Kafka probeert dus aan te tonen hoe machteloos wij mensen werkelijk zijn. Wij mensen zijn door een onbekende macht op de aarde gedropt en diezelfde onbekende macht heeft ons tot de doodstraf veroordeeld. Wij mensen zijn veroordeeld door een instantie die we amper kennen en waarvan we niets begrijpen. Veel kenners interpreteren Kafka als een metafysische zoektocht naar God; ik ben het daarmee eens. Kafka zoekt naar de hogere macht die ons hier heeft gebracht. Wie leidt de processen op de aarde? Wie bepaalt het verloop van ons leven? Daar draait het proces volgens mij om.

Hermans laat Alberegt in Herinneringen van een engelbewaarder het volgende zeggen: "Want niet ikzelf ben het, maar het is de loop der dingen die mijn leven regeert." Dit citaat kun je ook aan Kafka relateren. Kafka heeft gezocht naar wie er achter de loop der dingen zit. Wie heeft ons veroordeeld tot het aardse bestaan?

ahum....kon ik mijn schrijven maar terugtrekken. Het lijkt nu wat kleurloos.

Ik las je interpretatie en dacht:"Ja, daar gaat het precies over". Het opende een prachtig perspectief voor mij om het proces beter te begrijpen.
Daarna begon ik over jouw uiteenzetting te denken. Wellicht voel ik nog meer voor de opvatting dat Josef K. veroordeeld was te leven. In het proces is wellicht niet zo zeer de dood als wel het leven dat moeilijk en onbegrijpelijk is. De dood verlost hem juist van al het lijden. Als ik mij niet vergis verzet Josef zich ook niet tegen de dood, wanneer het daar is. Na de dood is het verhaal en dus ook het lijden klaar. Het leven heeft geen grip meer op hem. In die zin gaat dan ook het citaat van Hermans niet op. In het citaat is de dood een straf. Wellicht is in het proces de dood wel de verlossing.

Hoe het ook zij, je laat me op een heel andere manier naar het boek kijken.

Beste Martijn,

Jouw schrijven is geenszins kleurloos. De interpretatie die jij hanteerde, wordt vaak gebruikt, maar het is volgens mij - dat heeft Max Brod ook aangegeven - niet de interpretatie van Kafka zelf.

De opvatting dat K. veroordeeld is tot het leven, kun je inderdaad ook gebruiken. Dan beschouw je dus het leven als een veroordeling; niet de dood. Dat is overigens wel een zeer pessimistische kijk op het leven. Ik beschouw de dood zelf niet als een verlossing. Maar Kafka was geen optimist, dus hij kan dat bedoeld hebben.

Leuk om hierover te discussiëren. Het leidt tot interessante inzichten.

...maar het is volgens mij - dat heeft Max Brod ook aangegeven - niet de interpretatie van Kafka zelf.

Het problematische hierbij, en aan het boek op zich, vind ik het feit dat Kafka zelf niet de eindredactie op zich heeft genomen. Sterker nog, hij wilde, onzeker als hij was over zijn schrijven, al zijn werk na zijn dood laten vernietigen. Max Brod was het daar als (literair) executeur niet mee eens, en knutselde onder meer Der Prozess in elkaar aan de hand van complete en incomplete delen van het manuscript. Het overgrote deel zal overeenkomen met hoe Kafka het zelf geschreven en wellicht ook bedoeld heeft -- goed bevriend als ze waren, kenden ze elkaars verhalen en beweegredenen -- maar toch vind ik het alleen al om die reden lastig om van een auteursintentie te spreken. Bovendien schijnt Brod zijn eigen agenda niet geheel buiten het selectieproces te hebben kunnen houden. Je kunt je dus afvragen hoeveel we werkelijk van Kafka te zien krijgen.

De aanklacht tegen het fenomeen bureaucratie spookte vooral in de eerste hoofdstukken ook door mijn hoofd, Martijn, evenals de vergelijking met exegesis in het kathedraalhoofdstuk. Hoe langer ik over de religieuze parallellen nadenk, hoe meer ik er zie, maar mijn achtergrondkennis is te gebrekkig om de losse einden aan elkaar te kunnen knopen. Niet alleen de naam van de hoofdpersoon deed mij aan de bijbelse verhalen denken, het slot kwam op mij over als een soort kruisiging, misschien wel voornamelijk vanwege de rust waarmee Jozef het zich allemaal laat gebeuren, en het publiekelijke aspect. Daarom vond ik het ook interessant om hier zojuist te lezen dat in het boek de dood als verlossing gezien zou kunnen worden.

Toch was het uiteindelijke vonnis niet iets waar ik gedurende het verhaal rekening mee had gehouden. Over straffen wordt immers niet gesproken. De voorgehouden opties waren (1) volledige vrijspraak, (2) provisionele vrijspraak of (3) een eindeloos voortdurend proces, maar dat was natuurlijk vanuit de gedachte dat Jozef onschuldig is, zoals hij zichzelf profileert, maar in de vertelling dacht ik steeds al enige skepsis te lezen.

Kan iemand een verklaring bedenken voor zijn paranoia en wantrouwen? Zou een onschuldig persoon zich zo gedragen?

Je hebt gelijk, Rob. Het is onmogelijk om van een auteursintentie te spreken, omdat Kafka de roman zelf niet heeft samengesteld.

Volgens mij is de interpretatie dat het een aanklacht tegen de bureaucratie is veel te simplistisch en onjuist. Wat ik wel interessant vind, is dat jij schrijft over de religieuze verwijzingen. Dat soort verwijzingen zijn namelijk kenmerkend voor het oeuvre van Kafka. In Het slot heeft K. een boodschapper die Barnabas heet en wordt hij omringd door een assistent met de naam Jeremiah. Hoe deze religieuze verwijzingen kunnen worden opgevat, is voor mij volledig onduidelijk.

Zijn wantrouwen en paranoia komen waarschijnlijk voort uit het besef dat een mens eigenlijk niet kan weten of hij onschuldig is. Wij mensen beschouwen onszelf als onschuldig, maar op basis waarvan? In hoeverre kun je spreken van onschuld? Welke criteria zouden moeten worden gehanteerd waar het onschuld betreft?

Geloof jij, Rob, niet in de interpretatie dat de mens als een veroordeelde kan worden beschouwd?

Kafka kan beschouwd worden als een existentialistisch schrijver. D.w.z. dat het leven an sich absurd is en dat de betekenis door het individu zelf gevonden moet worden, door het maken van keuzes. Er is zogezegd geen inherente betekenis aan het leven, het is eerder zinloos. De betekenis geeft men zelf aan het leven, simpelweg door te existeren en er zelf betekenis aan te geven. De rode draad, door de romans en korte verhalen van Kafka heen is het tonen van de absurde buitenwereld. Alleen door het maken van eigen keuzes wordt er betekenis aan het leven gegeven en dit neemt een enorme verantwoordelijkheid met zich mee. Er moet genoeg innerlijke kracht gevonden worden om het leven tegemoet te treden, vandaar dat de buitenwereld zich vaak vijandig toont aan de hoofdpersoon, zoals dat ook bij K. het geval is.

Als je bedoelt dat ze zich in zijn beleving vijandig tonen, ben ik het daar wel mee eens. In de vertelling lijkt de buitenwereld, op het proces na, immers helemaal zo slecht nog niet. De mensen hebben ogenschijnlijk goede bedoelingen, maar K. kiest er structureel voor om deze te wantrouwen.

Geloof jij, Rob, niet in de interpretatie dat de mens als een veroordeelde kan worden beschouwd?

Jawel. Ik was er zelf tijdens het lezen niet opgekomen, maar het oogt plausibel. Ik vind de vragen die je stelt over schuld en onschuld echter interessanter, omdat daar ook weer de link met religie te leggen is, waar die criteria worden verkondigd (en ook een zekere bureaucratie bestaat).

Net als Martijn ben ik ook niet geneigd om direct weer een werk van Kafka op te pakken. Ik houd van uitgediepte, interessante karakters, en bij Kafka heb ik vaak het idee dat de aandacht vooral bij situaties, bij de (vaak absurde) omstandigheden ligt. Wel verfrissend, maar niet echt beklijvend.

Kafka had een vrij anti-autoritair gedachtegoed, kwam onder andere samen bij anarchistische bijeenkomsten en toonde interesse in het werk van Kropotkin en Bakunin. De schijnbaar ondoorbreekbare hiërarchien en structuren die de bureaucratie vormen wantrouwen K. en Kafka zelf. Het individu is ondergesneeuwd in grootse al bestaande instituten en ondermijnen daarmee de individuele vrijheid. Vanuit het existentialistisch gedachtegoed kunnen we dus de stap maken naar het libertarisch socialisme, strevend naar kleine gemeenschappen, waar Kafka sympathie voor vertoonde. Daarmee wil ik niet zeggen dat hij met zijn werk een bepaalde politieke doctrine wilt opdringen.

Om Kafka's angst tegenover de gezagsinstanties te begrijpen, kunnen we terug grijpen naar zijn gezinssituatie en voornamelijk de ongezonde relatie met zijn vader, het klassieke autoriteitsfiguur, waar hij toch een zeker minderwaardigheidscomplex aan over gehouden heeft. De ongelijke machtsverhouding tussen vader en zoon werd door Kafka geschetst in het korte verhaal Das Urteil (Het Vonnis).

Ik ben het niet geheel eens, Babblingbrook, met jouw interpretatie van Kafka's schrijven over instituten als de rechtbank in Het proces. Volgens mij moet je de rechtbank in Het proces niet te letterlijk interpreteren. Ik geloof niet dat Kafka letterlijk een rechtbank bedoelde, maar figuurlijk. In het proces wil Josef K. doordringen tot de instantie die hem tot het leven en sterven heeft veroordeeld. Helaas kan de mens tot die instantie niet doordringen. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor Het slot waarin de hoofdpersoon niet kan doordringen tot het instituut dat zijn leven beheerst.

Ik geloof dat Kafka vooral heeft willen aantonen dat de individuele vrijheid een farce is. Dat de mens vooral geketend is; niet vrij.

Naar mijn mening hebben marxisten en anarchisten Kafka misbruikt om hun politieke opvattingen te staven. Ik geloof dat juist uit een roman als Het slot blijkt dat Kafka geenszins sympathiseerde met het communisme/marxisme.

Laatst bijgewerkt door WFH op 8 februari 2012, 17:21.

Kafka kan beschouwd worden als een existentialistisch schrijver. D.w.z. dat het leven an sich absurd is en dat de betekenis door het individu zelf gevonden moet worden, door het maken van keuzes. Er is zogezegd geen inherente betekenis aan het leven, het is eerder zinloos. De betekenis geeft men zelf aan het leven, simpelweg door te existeren en er zelf betekenis aan te geven. De rode draad, door de romans en korte verhalen van Kafka heen is het tonen van de absurde buitenwereld. Alleen door het maken van eigen keuzes wordt er betekenis aan het leven gegeven en dit neemt een enorme verantwoordelijkheid met zich mee. Er moet genoeg innerlijke kracht gevonden worden om het leven tegemoet te treden, vandaar dat de buitenwereld zich vaak vijandig toont aan de hoofdpersoon, zoals dat ook bij K. het geval is.

Tonen de romans van Kafka niet juist aan dat het onmogelijk is om als mens zin te geven aan het leven? Tonen zij niet vooral aan dat de mens machteloos staat waar het zijn levensloop betreft? Tonen zij niet aan dat de doelen waarnaar de mens streeft uiteindelijk onmogelijk te verwezenlijken zijn? Josef K. ontkomt niet aan de voltrekking van zijn vonnis en K. dringt nooit door tot het slot. Ditzelfde komt naar voren in het befaamde verhaal met de deurwachter: de man sterft zonder ooit door de deur te zijn gegaan.

Het problematische hierbij, en aan het boek op zich, vind ik het feit dat Kafka zelf niet de eindredactie op zich heeft genomen. Sterker nog, hij wilde, onzeker als hij was over zijn schrijven, al zijn werk na zijn dood laten vernietigen. Max Brod was het daar als (literair) executeur niet mee eens, en knutselde onder meer Der Prozess in elkaar aan de hand van complete en incomplete delen van het manuscript. Het overgrote deel zal overeenkomen met hoe Kafka het zelf geschreven en wellicht ook bedoeld heeft -- goed bevriend als ze waren, kenden ze elkaars verhalen en beweegredenen -- maar toch vind ik het alleen al om die reden lastig om van een auteursintentie te spreken. Bovendien schijnt Brod zijn eigen agenda niet geheel buiten het selectieproces te hebben kunnen houden. Je kunt je dus afvragen hoeveel we werkelijk van Kafka te zien krijgen.

Pffff dat is toch wel interessant Rob. Niet geremd door enige kennis van zaken heb ik het boek als helemaal van Kafka beschoouwt. Dit blijkt dus niet helemaal terecht. Mijn kennis van schrijvers in het algemeen, en die van Kafka in het bijzonder, of eigenlijk het gebrek daaraan, geven mij niet de mogelijkheid om in te schatten wat nu van wie is. Maar het is een interessant stukje denkstof.

Het einde, de executie, is wellicht van het verhaal nog wel het meest absurdistisch. Juist doordat de gang naar de dood zo rustig (van geest) wordt afgelegd, krijg ik de indruk dat het als een verlossing moet worden gezien. Als ik het me goed herinner "speelt" Jozef zelfs wat met zijn executeurs. Zoals ik al eerder schreef, volgens mij ziet K. de dood uiteindelijk als een verlossing. Je zou je dan wel kunnen afvragen waarom hij zich dan in eerste instantie zo verzet tegen het gehel proces.