Literatuur uit kleine talen

Overal wordt literatuur geschreven en overal wordt literatuur gelezen, maar nergens wordt de literatuur van overal gelezen. We zijn door onze taal en culturele oriëntatie erg beperkt. Ik erger me zelf behoorlijk aan de stortvloed van Angelsaksische literatuur die de Nederlandse boekwinkels overspoelt, en zelfs het literaire debat, terwijl er zoveel meer is. Onze eigen literatuur, bijvoorbeeld. Blokken is eigenlijk beter dan 1984, en nog korter ook. Toch leest de hele wereld 1984 en alleen Nederlandse scholieren Blokken. Dat is onrechtvaardig.

Al eerder heb ik op dit forum geschreven over uitgeverij Zirimiri, een kleine Amsterdamse uitgeverij die probeert literatuur uit kleine talen als Baskisch, Fries en Catalaans in het Nederlands uit te geven. Ik vind hun missie heel mooi en steun die dan ook van harte. In mijn blog beschrijf ik hun nieuwste uitgave, Sisyphus verliefd van de Baskische schrijfster Laura Mintegi. Dat boek bewijst hoe nodig het is kleine literaturen een stem te geven.

Nu ben ik benieuwd, welke kleine literaturen jullie zelf hebben leren kennen, bijvoorbeeld door een minder gangbare taal geleerd te hebben, of gewoon een moeder uit Letland te hebben. Welke boeken moeten nodig in het Nederlands vertaald worden? Ook vraag ik me af of er meer uitgeverijen doen wat Zirimiri doet. Zelf heb ik inmiddels ook uitgeverij Watervis ontdekt, die uit Scandinavische literaturen vertaalt, maar er zijn er misschien nog meer. En anders moet één van ons die maar oprichten!

Zolang de grotere uitgeverijen en boekhandels zich in zwaar weer bevinden, kunnen ze zich het risico niet permitteren om meer obscure literatuur op de markt te brengen. De verkoopcijfers zijn immers van het grootste belang, en zolang het de gemiddelde lezer/klant niet veel uitmaakt waar een boek vandaan komt, zullen ze blijven kiezen voor Angelsaksische literatuur, die waarschijnlijk vele malen goedkoper te vertalen en te promoten is dan bijvoorbeeld de Baskische of Letse. Daarmee vertel ik je niets nieuws, het geeft enkel aan dat het inderdaad alleen kleine uitgeverijen zijn die dergelijke literatuur onder de aandacht kunnen proberen te brengen, omdat er minder grote commerciële belangen meespelen.

Je hebt natuurlijk gelijk, wanneer je zegt dat zo de culturele oriëntatie beperkt wordt. Misschien dat het e-books format uitkomst kan bieden voor kleine uitgevers die met een beperkt budget de minder bekende internationale literatuur in eigen land onder de aandacht willen brengen. Een ander alternatief is wellicht een literatuurprijs voor in het Nederlands vertaalde literatuur uit de niet-Angelsaksische wereld. Ik roep maar wat.

Verder denk ik dat we tegenwoordig al blij mogen zijn met het feit dat Blokken, Knorrende beesten, Bint momenteel herdrukt wordt, of dat nu voor middelbare scholieren is, of voor oudere lezers. Zolang de nationale literatuur in eigen land nog maar gelezen wordt, nietwaar?

Leuk blog, overigens. En wat de kleine talen in mijn verzameling betreft: veel verder dan een aantal titels uit Japan kom ik helaas niet...

En dan is het Japans nog één van de grootste talen van de wereld!

In mijn eigen kast staan nu dus wat Baskische boeken, nog wat Deens en IJslands ook, Pools en Tsjechisch - verder zijn het grote talen die de klok slaan. Wel heb ik nog de nodige Friese literatuur, maar die hoef ik niet in vertaling te lezen.
Ik heb ook nog 'n Albanese vertaling van De herberg met het hoefijzer van A. den Doolaard: Bojtina me potkua. Voor de heb alleen, want mijn Albanees is erg stoffig.

Natuurlijk heb ik ook nog een bundel vertalingen uit het Hebreeuws en Grieks in huis, maar ik denk dat dát boek niet moeilijk te verkopen valt.

Nu je het Hebreeuws noemt, gaat bij mij wel weer een belletje rinkelen. Niet van Hebreeuwse literatuur, maar ik kan me wel herinneren eens "Gimpel the Fool" van Isaac Bashevis Singer gelezen te hebben, uit het Jiddisch vertaald door Saul Bellow. Een druppel op een gloeiende plaat.

Zijn er naast Sisyphus verliefd specifieke titels in de kleintalige literatuur die iedereen volgens jou gelezen zou moeten hebben?

De Friese schrijver Trinus Riemersma kan ik iedereen aanbevelen. Fabryk is vertaald, gewoon als Fabriek, en Minskrotten-rotminsken is vertaald als De verwoesting van Leeuwarden.
Ik hoop dat de verhalenbundel In spylman op it binnenpaad van Steven H. P. de Jong ook nog eens vertaald raakt, al zal zijn meesterlijke roman De wuttelhaven del daar wel meer kans op maken. Ook de moeite, maar dus nog niet in het Nederlands verkrijgbaar. Er is nog veel te doen.

Van het Fries wordt wel gezegd dat het op Oudengels lijkt, en hoewel dat tegenvalt, is die bewering een mooie brug naar nog 'n andere fascinerende vertaling die ik in huis heb: die van de Beowulf. Vertaald door Jan Jonk, uitgegeven door uitgeverij De Papieren Tijger. Dat is geen literatuur voor bij het slapengaan, maar wel interessant. Mooi aan deze uitgave is ook dat de oorspronkelijke tekst op het rechterblad te volgen is. Veel uitgevers doen dat uit zuinigheid liever niet, maar zelf ben ik er wel een voorstander van, omdat je zo ook echt met die andere, kleine taal kennismaakt.

Wat je over de invloed van de Angelsaksische literatuur op de Nederlandse markt zegt, is ook van toepassing op Duitse uitgeverijen en hier vooral publicaties van Amerikaanse auteuren.

Ik denk dat heeft natuurlijk daarmee te maken dat een uitgeverij hedendags vooral een soort van handelsbedrijf is - wat natuurlijk echt jammer is. De Engelstalige boekenmarkt is vanwege de verbreiding van de taal de grootste op de wereld, dus zijn heel andere tallen van oplagen mogelijk en zo is de geboorte van een bestseller veel makelijker.

De vertaling en uitgave van een boek, dat al in de VS een bestseller is, is dan natuurlijk weiniger gis - ook omdat een grote tal van auteuren al in Duitsland bekend zijn. Ik denk dat is in Nederland niet anders. Dat laat een heel ander concept voor het marketing toe... meestal wachten de lezer al op de nieuwe Crichton of Harry Potter. Deze boeken worden dan ook vlug op de markt gegrooid want ze zijn een licentie om geld te drukken. Dat heeft helaas ook tot gevolg dat de vertalingen vaak niet goed zijn, ook omdat ze zich dan nog een verder lektoraat besparen.

Zeker hebben de uitgeverijen ook niches voor bepaalde genres en auteuren, maar die worden eigenlijk met een knippende oog en een glimlachetje als exotisch beschouwd en niet echt gekoesterd - tengevolge blijven ze zonder relevantie.

Dan zijn er nog een heleboel kleine uitgeverijen in Duitsland, die ook onbekende auteuren een kans geven. Maar die zijn meestal gespecializeerd op een bepaald genre - en dat zijn die genres die succes verzekern: thriller en fantasy.
Probeer eens een gedichtenbundel uit te geven - tot dat je een uitgever ervoor vind, heb je nog drie verdere boeken geschreven. Die werken met een beperkt budget, hebben vaak geen lektoraat, waarvoor de auteur zelf moet zorgen, en geven dus ook geen vertalingen uit.

Maar gelukkig zijn er ook uitzonderingen... wat me te binnen schiet is b.v. Albert Sanchez Piñol (Catalaans), van wie ook twee romans in het Nederlands vertolkt zijn.