Schrijven zonder lees- of levenservaring?

In de rubriek Alma & de Meester op de website van De Bezige Bij, staat een interview dat Alma Mathijsen had met Rik Launspach, acteur, regisseur, en auteur van 1953 en Man meisje dood. Ik bleef even hangen op het advies dat hij (desgevraagd) aan aspirant-schrijvers geeft:

Begin niet te vroeg. [...] Schrijven is lastig. Je moet een heel gebouw in elkaar zetten, kelders moeten gegraven worden. Met een boek is een lezer een paar weken zoet. Dan is het een vereiste dat je het gelaagd schrijft, vol verwijzingen. Een boek kan je raken op een manier die geen enkele andere kunstvorm kan. Om dat te kunnen moet je de mens snappen. Dat lukt niet als je net achttien bent.

Zijn de (aspirant-)schrijvers hier het daar mee eens zijn, vroeg ik mij af? Is het onontbeerlijk dat je, om goed te kunnen schrijven, een stevige basis aan repertoire-, mensen- en/of levenskennis bezit? Maakt het je schrijven werkelijk beter?

Ik denk dat het je kan helpen, maar noodzakelijk is het niet. Goed voorbeeld is bijvoorbeeld Helene Hegemann die met het geweldige Axolotl Roadkill debuteerde op haar 18e (ondanks dat ze sommige passages geknipt en geplakt had)

Ik vind dat je, zeker als je zelf schrijver bent, nooit andere schrijvers moet ontmoedigen, en zeker niet hele jonge schrijvers. Ik zou willen zeggen tegen iedereen die het graag doet: schrijf vooral héél veel en stop er niet mee!
Veel intelligente jongeren zijn juist rond hun 18e bijzonder scherp en doorzien mensen en de gelaagdheid waar R.L. het over heeft (misschien wel beter dan hij). Voor creativiteit is openheid nodig: onbegrensde mogelijkheden kunnen zien, verbanden leggen.
Levenservaring kan, zoals velen weten, je ook juist in de weg gaan zitten.

Waarom wachten tot je achttien bent? Alsof je daarna meteen goede verhalen kunt schrijven! Je moet toch altijd wat oefenen... Ik ben rond mijn zeventiende begonnen met zo nu en dan te schrijven en ik heb het gevoel dat ik pas sinds enkele jaren ervaring genoeg heb om een redelijk verhaal in elkaar te steken. Die ervaring komt niet door te wachten, die komt door te proberen.

Sinds ik schrijf, lees ik ook op een andere manier. Ik lees veel kritischer, ik zoek naar motivaties en spanningsbogen enz. Ik denk niet dat je veel "leeservaring die nuttig kan zijn voor het schrijven" opdoet als je niet leest met wat schrijfervaring.

Tenslotte doet het citaat me denken aan mijn opleiding didactiek. Ik mocht niet beginnen met stage voor ik alle theorie gedaan had; en zelfs erna mocht ik maar met mondjesmaat beginnen. Geen twee lessen na elkaar geven!
Wat? Ik had diezelfde ochtend al VIER lessen gegeven - echte lessen, geen stagelessen. Ik werkte reeds als leerkracht. Ik kon nauwelijks mijn stage doen bij gebrek aan tijd, omdat ik moest "wachten" tot ik alle theorie gehad had. En ondertussen had ik al vrolijk lesgegeven alsof ik een volleerd leerkracht was. Absurd.

Op zich verkoopt Launspach hier geen onzin. Het ligt voor de hand dat je met meer lees- en levenservaring beter in staat bent om een geslaagde grote roman te schrijven. Maar om nou te gaan adviseren dat mensen dus maar moeten wachten lijkt me onzin: iedereen die wil schrijven moet als de sodemieter beginnen met oefenen en zich niet uit het veld laten slaan door mensen die zelf 50 moest worden voor hij zijn debuutroman presenteerde. Launspach is niet de maat der dingen: iemand die op zijn 18e een fraaie debuutroman schrijft, mag mij verrassen.

Levenservaring hangt niet perse samen met leeftijd, daar gaat zijn verhaal de mist mee in. Dylan was bijv. erg jong toen hij doorbrak en schreef sommig van zijn beste werk toen hij net twintig was.

@WT: eens, maar volgens mij gelden voor dichters wel andere wetten dan voor romanschrijvers. Aangezien Launspach er blijk van geeft dat hij zich maar moeilijk kan verplaatsen in de belevingswereld van anderen - overigens een bijzondere eigenschap voor een schrijver, maar dat geheel terzijde - kan ik me niet voorstellen dat hij aan Dylan dacht toen hij zijn betoog hield: hij dacht aan Launspach. Hoe langer ik over zijn prietpraat nadenk, hoe vaker ik denk 'wat een gelul', trouwens...

Schrijven zonder levenservaring? Moeilijk... hoe schrijf je over het leven als je het nog niet hebt kennen geleerd?
Een auteur moet zeker niet al de dingen over die hij schrijft ook zelfs ervaren hebben, maar hij moet een idee ervan hebben, wat er is en hoe het kan uitgedrukt worden.

Schrijven zonder leeservaring? M.i. niet mogelijk, omdat het schrijven vooral een handwerk is dat je alleen kan uitoefenen als je er kennissen van hebt... hoe werkt taal?... hoe kan ik een verhaal construeren?... hoe werken de wetten van een genre?

Ik zou zelfs verder gaan - zich als auteur niet met literatuur bezig te houden is m.i. haast strafbaar... ivoren toren brengt geen goede literatuur voort, want de lezer zal geen raakpunt vinden.

Ik denk niet, dat Helene Hegemann een goed voorbeeld is, omdat al de passages die de geweldigheid vormen, geknipt en geplakt zijn. Wat zij schrijft, is niet op haar eigen mist gegrooid ... zij is maar een herkauwer.
Pas nadat de verwijten openbaar werden, was vollmundige rede van intertekstualiteit. Een beetje arm vind ik.

Zelfs als je het hele plagiats verhaal buiten voor laat… dat boek is geen prestatie omdat zelfs de filosofische uitleggen zonder zinsverband werden overgenomen van Focault.

Goeie vraag. En eentje waar ik zelf ook mee worstel, als ik eerlijk ben. Ik schrijf al heel erg lang, mijn eerste afgewerkte stuk schreef ik op achtjarige leeftijd (en ik ben nu 24). Tot mijn zeventiende schreef ik hele rollen papier vol, maar daarna liep het een beetje spaak allemaal.

Laat ik beginnen met de kwestie levenservaring. Eerlijk gezegd heb ik, als rasechte huismus, in mijn leven niet zoveel speciaals meegemaakt. Wil dat zeggen dat ik nooit iets degelijks zal schrijven? Nee, dat denk ik niet. Taalgevoel speelt een grote rol - zelfs de oninteressantste gebeurtenis kan onderwerp zijn van een verhaal of gedicht, als het maar goed beschreven is. Er bestaat ook zoiets als fantasie. En waardering voor de kleine dingen des levens, het soort levenservaring dat je onherroepelijk en onvermijdelijk opdoet. Daar zit voor mij een hele grote inspiratiebron: familieanekdotes, een eend die op het dak van een auto zit, een treinrit.
Overigens is ieder verhaal dat ik ooit heb proberen te baseren op de grote gebeurtenissen uit mijn eigen leven onherroepelijk op de klippen gelopen. Het lijkt dan wel of je je eigen leven wil opruimen - je probeert een coherente plot te maken uit de hele chaos van de situatie waarin je beland bent. Dat werkt een tijdje, maar terwijl je schrijft gaat het leven door en zijn er steeds nieuwe verwikkelingen die je hele verhaal in de war laten lopen. Of, als dat niet gebeurt, begin je je af te vragen of je wel een happy end mag schrijven. Want ligt daar geen vloek op? Zorgt dat er niet voor dat je in het echte leven sowieso niet krijgt wat je zo graag zou willen? Het is me altijd opgevallen dat niets ooit loopt zoals ik het me inbeeld.
Bovendien: heftige emotie is niet gelijk aan kwalitatief schrijven. Of, zoals een jury van een schrijfwedstrijd het ooit zei: "veel drama maakt nog geen theatertekst". Of die commentaar op mijn inzending doelde, heb ik nooit zeker geweten, maar ik heb het altijd wel persoonlijk genomen. En eruit geleerd.
Ik persoonlijk ben op m'n best wanneer ik mijn fantasie gewoon los laat, schrijf over iets wat niks - of slechts in de details, zoals een locatie - met mijn leven te maken heeft.


En dan de leeservaring. Die heb ik wel, mede dankzij mijn halve decennium aan de faculteit letteren van de lokale universiteit. Wat heb ik daaruit geleerd? Wel, in de eerste plaats blijkt literatuur gaan studeren is niet goed te zijn voor het vertrouwen in je eigen schrijverskunnen. Ik weet van mezelf dat ik heel makkelijk beïnvloed kan worden door de stijl van een auteur (ik heb nog ergens een afschuwelijke Mutsaers-imitatie liggen). Ook de inzichten en meningen van professoren - die het wel beter wisten dan ik, dacht ik - hebben bij momenten een nefaste invloed gehad. Ik had altijd ongecompliceerde dingen geschreven (een detective, een stel fantasyverhalen en een hele collectie eenvoudige poëzie). En laat je nu net in de literatuurstudie leren dat dat soort verhalen niet de moeite waard zijn. Gevolg: ik heb jarenlang geprobeerd om literair te schrijven. Mislukt, natuurlijk.
Ja, je moet lezen, veel lezen om een verhaal te kunnen schrijven. Maar je moet er ook niet mee gaan overdrijven, want dan gaat je zelfvertrouwen eraan kapot en schrijf je gewoon helemaal niks meer. Of dwing je jezelf in een keurslijf. En wie in een keurslijf zit, schrijft niet meer vlot. Die begint (echt waar) een roman te schrijven met een plot die draait op woordspelingen.
Ik heb er nog altijd last van, van die universitaire opleiding. Maar zo stilaan begint het tot me door te dringen dat het verhaal waar ik al jaren aan werk misschien niet meer is dan een kruising van fantasy en detective. En dan schrijf ik eigenlijk liever een degelijke pulproman dan een slecht, pseudo-literair werk.

Vergeef me dat ik zo lang van stof ben geweest, maar het is een onderwerp dat me na aan het hart ligt. ;)

@ Chimaera: OMG ik heb hetzelfde probleem! Ik studeer op dit moment Taal- en Cultuurstudies met als hoofdrichting Moderne Letterkunde en ik lees ongelooflijk veel en heb zolang ik kan schrijven verhalen geschreven. Vier jaar terug (toen ik zestien was en echt de goede werken ging lezen) kon ik opeens bijna niets meer op papier zetten, omdat ik mijn toon te 'tienerachtig' vond. Ik had het gevoel alsof ik een slap aftreksel van Francine Oomen was. Dus ik ging nog meer lezen, mijn woordenschat vergroten, om maar een meer volwassen toon te krijgen.
Maar zodra ik een keer een avond had waar ik dat allemaal los liet, kreeg ik opeens een kort verhaal met een plot op papier. Of een gedicht dat niet eens zo verschrikkelijk klonk.

Ik ben het dus met je eens dat je niet moet proberen literair te schrijven, omdat dat echt averechts werkt.
Levenservaring kan je alleen gebruiken als je echt weet hoe de hele zaak in elkaar steekt; je kan niet zomaar een verhaal uit je jeugd vertellen zonder dat je (voor jezelf in ieder geval) weet wat voor gevolgen die gebeurtenissen hadden en wat eraan vooraf ging. Weet je dat niet, dan kan je beter de kleine dingen eruit halen of je fantasie gebruiken.
Leeservaring is altijd handig, omdat je dan in aanraking komt met bepaalde constructies in teksten, manieren om een plot spannend te maken, hoe je het beste karakters en landschappen kunt beschrijven en daarmee een sfeer te scheppen etc. Maar je moet die leeservaring niet rechtstreeks toepassen om het literair te laten klinken, maar het een beetje laten sudderen in je onderbewustzijn.

Voor veel zaken of gebeurtenissen heb je denk ik niet de persoonlijke ervaring nodig. Maar voor ander zaken denk ik wel. Hierbij denk ik bijvoorbeeld aan het groot brengen van kinderen. Daar heb ik me van te voren zoveel van voorgesteld, en heel veel ook wel terecht. Maar de werkelijke emoties die je voelt voor je kinderen is, voor mij althans, pas te begrijpen nadat ze er zijn. Van te voren had ik dergelijke emoties misschien wel vermoed maar nooit gevoelt.
Een ander voorbeeld zou kunnen zijn, in de bijstand belanden (zelf gelukkig geen ervaring mee). Ik kan me best voorstellen dat dat naar is, maar de werkelijke emotie van iedere dag ieder dubbeltje moet omkeren, het ophalen van je eten bij de voedselbank of je post niet meer willen openen vanwege de aanmaningen, die emotie kan ik me niet voorstellen. Tenminste maar tot op beperkte hoogte.

Die emoties/gevoelens verwoorden is natuurlijk een ander hoofdstuk. Dan is het wel handig om veel gelezen te hebben denk ik, dan heb je wat handvaten om je aan op te trekken.