Wat is literatuur?

Als lid van dit nieuwe forum leek het me leuk om meer te leren over literatuur, maar na enkele weken heb ik eigenlijk nog steeds een ding niet duidelijk. Wat is literatuur nu precies? Na enige tijd rond gezocht te hebben op het internet heb ik al aardig wat verschillende definities gevonden maar toch geen duidelijk antwoord. Ik dacht bijvoorbeeld altijd dat fantasy (bijvoorbeeld Tolkien) hier niet onder valt, toch vertelde Rob mij dat Tolkien wel als literatuur word gezien. Dus lijkt me dit forum de perfecte plaats om hier een antwoord op te vinden.

Wat is volgens jullie literatuur en ook belangrijk, wat dus niet?

Goede vraag. Toen ik eens wilde uitleggen dat wat bij de Bruna onder de noemer literatuur viel toch echt niet klopte, vond ik het ook erg moeilijk om uit te leggen op welke gronden ik dit baseerde.
Tijdens colleges literatuurwetenschap hebben we het hier ook veel over gehad, en het meest bruikbare antwoord dat ik daar heb gekregen was dat een tekst pas literatuur is als het een reflectie biedt op menselijk handelen. Des te minder reflectie het biedt, des te minder het 'literatuur' genoemd kan worden.
Ik denk dat dit een goed houvast kan bieden, beter dan bepaalde structuurelementen of thematiek. Dit kan namelijk dan ook verklaren waarom Tolkien wel gezien kan worden als literatuur, en andere fantasy bijvoorbeeld niet. Uiteraard komen er ook nog wel bepaalde stijlkenmerken bij kijken, anders zijn veel biografieen ook direct literair te noemen.

Volgens het Russisch Formalisme is literatuur een tekst die vervreemding tot stand brengt bij de lezer.

Zelf denk ik dat literatuur aan verschillende factoren moet voldoen (hoeft niet perse aan alle, want het blijft moeilijk vast te stellen)
1. Brengt (heftige) reactie teweeg (Madame Bovary, Een liefde, Ik heb altijd gelijk, Nader tot U)
2. heeft een (duidelijk) te onderscheiden stijl
3. is niet oppervlakkig, maar draagt een moraal of onderliggende boodschap mee (of stelt een heersend probleem aan de kaart) (1984, Grapes of Wrath)
4. is in zekere zin uitdagend; je leest niet (normaal) in een dag het boek uit

Dit zijn enkele factoren of the top of my head. Misschien weten jullie er meer?

Ik kan de eerste drie stellingen van Larissa onderschrijven. De derde niet: een monumentale novelle - Oeroeg, Titaantjes, Het Dwaallicht - heb je immers zo uit. Zo'n tekst spookt vervolgens nog dagen door je hoofd. Daar weegt dus vooral het reflectie-element dat Esth1987 naar voren brengt.

Een belangrijke factor in de literatuur is naar mijn mening ook de hoeveelheid lagen die een schrijver in zijn tekst legt. Haasse vertelt met Oeroeg veel meer dan het verhaal over een jeugdvriendschap; de hele geschiedenis van Nederlands Indië wordt samengevat in grofweg 90 pagina's.

de gelaagdheid vind ik ook een belangrijke voorwaarde voor literatuur. Bij grote literatuur is het ook zo dat je naarmate van waar je zelf mee bezig bent op dat moment een heel ander boek lijkt te lezen.

Een verhaal, een spannend boek lees je één keer, literatuur kan je blijven herlezen

M.i.
Literatuur is de expressie van een ontroering. Artistiek. De waarheid ligt binnen de tekst: de feiten zijn tekens, beelden, symbolen
- Poly-interpretabel
-Verifiëren is irrelevant
-Verwijst naar binnen
-Poëtische structuur
Is gebaseerd op onzegbaarheid, suggereert de tekst.
Richt zich ook tot het irrationele (t/m onbewuste)
Doet aanvoelen, wekt ontroering, geeft toegang tot een mysterie en leidt daardoor tot inzicht. Transcendeert, overstijgt de realiteit.

Ja; literatuur kun je blijven herlezen; zo zijn er de boeken van Pearl S. Buck over China ( De goede aarde-trilogie bijvoorbeeld), die ik op mijn zeventiende voor het eerst las en nu -ruim dertig jaar later- weer met veel plezier opnieuw gelezen heb. Héél anders dan op mijn zeventiende; toen ging er een wereld voor mij open en werd deze schrijfster voorgoed mijn favoriet en heb ik -voor en na- al haar boeken verzameld. Buck schrijft subtiel, gelaagd, laat duidelijk menselijke (re)acties en interacties zien en heeft een bijzonder gevoel voor beschrijvingen die de hele sfeer van haar werken zozeer typeert. Literatuur maakt -mijns inziens- iets in je wakker, maakt je bewust van tot dan toe ongekende verwoorde schoonheid en kan werelden voor je (her)openenHet is de ware kunst van het schrijversschap die nooit verjaart, gedateerd raakt en die zo voor de hand liggend en eenvoudig kan zijn dat je denkt: waarom ben ik daar zélf niet opgekomen op dat idee? De "simpele"kunst van het verhalen in de meest eenvoudige woorden; een wereld scheppen die de lezer onweerstaanbaar meevoert tot hij/zij de laatste pagina met een gevoel van weemoed sluit omdat het verhaal ten einde is....Het soort schrijversschap dat onsterfelijk maakt in de meest essentiële zin van het woord.

Géén literatuur zijn voor mij daarentegen de boeken die ik na één keer lezen weggeef, die ik zelfs de moeite van het bewaren niet waard vind. Dat kunnen thrillers, detectives of romans zijn van al dan niet bekende auteurs. Die ik eventueel op vakantie zou meenemen om dan achter te laten voor een volgende gast. Boeken waarmee je geen echte band opbouwt; die niks essentieels in je teweeg brengen; slechts aangenaam tijdverdrijf zijn en niet meer dan dat. Waarvan je je -na verloop van tijd- het exacte verhaal nog maar amper kunt herinneren.

Literatuur koester je, gaat van generatie op generatie over en krijgt een liefdevolle ereplaats in de boekenkast. Daar gaan gesprekken over en deze boeken worden behoedzaam ter hand genomen zoals je het met kostbaarheden nu eenmaal doet.

Wat literatuur is, is een mening. Er zijn verschillende meningen. Sommige meningen hebben meer aanhangers dan andere meningen, maar het blijft een mening.

Natuurlijk zijn het allemaal meningen, maar het interessante is hier wel dat deze verschillende meningen elkaar niet echt tegenspreken.

Ik denk dat we dat aan Connie Palmen moeten vragen (bij gebrek aan verduidelijkende smiley's: dit was een grapje)

Haha, oh ja, zij had het toch over het 'land der literatuur' waar Kluun en Noort zich in ieder geval niet bevonden?

Als een definitie van literatuur niet meer is dan een mening, verliest de term zijn duiding. Ik ben het er wel mee eens dat definities grotendeels subjectief en zelfs persoonlijk zijn, en een definitieve definitie daarom niet haalbaar lijkt, maar toch zul je bepaalde grenzen moeten trekken om überhaupt over 'literatuur' te kunnen spreken.

De verschillen tussen teksten zijn natuurlijk veel minder rigide dan de oppositie literatuur-lectuur doet overkomen. Een aantal van die teksten belandt daardoor in een grijs gebied van 'sterk verschillende meningen', bij gebrek aan een betere omschrijving, omdat ze bijvoorbeeld aan een (beperkt) aantal van de hier genoemde kenmerken voldoen, maar daarbij ook aan een of meerdere kenmerken die doorgaans met lectuur worden geassocieerd (oppervlakkigheden, clichés, enzovoort). Dat maakt het etiket 'literatuur' persoonlijk, omdat de ene lezer nu eenmaal meer waarde hecht aan literair kenmerk x dan een andere lezer.

Dat maakt het ook interessant om te lezen wat een tekst voor iemand literair maakt, want zo wordt vaak aangegeven op wat voor manier die tekst hem of haar dieper heeft weten te raken.

Het enige kenmerk dat ik hier nog mis (wellicht omdat het meer voor de hand ligt) is originaliteit. In de discussie over fantasy kwam het reeds ter sprake. Maar voor alle genoemde kenmerken geldt, wat mij betreft, dat zij op zichzelf niet iets tot literatuur maken; het is eerder de persoonlijke combinatie van kenmerken die een bepaalde tekst voor een bepaalde lezer tot literatuur maakt. Zijn veel lezers het met elkaar eens, dan ontstaat er een consensus, maar geen monopolie; je kunt het er immers altijd mee oneens zijn, en jouw mening (mits onderbouwd) is niet minder valide dan die van een ander.

Dat de verschillende meningen hier elkaar niet uitsluiten, duidt ook op een zekere consensus, nietwaar? Wat dat betreft zijn het meer dan enkel meningen, en kun je er wellicht voor jezelf een praktische definitie in vinden.

Het is m.i. te makkelijk om de vraag "wat is literatuur?" af te doen als slechts een subjectieve kwestie. Ik denk dat een interessante consequentie van het rigide onderscheid tussen 'literatuur' enerzijds en 'lectuur' anderzijds ervoor heeft gezorgd, en wellicht nog steeds zorgt voor, dat er een hoge status aan literatuur kleeft. De status van een boek dat als literair geldt straalt af op de schrijver ervan (en ik denk ook op de lezer van zo'n boek, maar dat is in de huidige discussie niet van belang).
Omdat de ene helft van de vergelijking goed is, is de andere helft minderwaardig of zelfs slecht. "Als je jezelf serieus neemt, dan schrijf je geen lectuur." Zoiets.

Ik denk dat dit onderscheid meer slechts dan goeds heeft gebracht. Ook veel meningsverschillen, wat hierboven ook genoemd is, wat betreft 'grensgevalletjes': is het nou literatuur of lectuur? Ikzelf zie het meer als een lijn: aan het ene uiterste bevinden zich boeken die 'helemaal literatuur' zijn, aan de andere kant boeken die 'helemaal lectuur' zijn.
Dit is uiteraard allemaal hypothetisch. Het is niet gezegd dat er zich ook daadwerkelijk boeken op één van die uitersten zijn. Maar alle boeken staan ergens op de lijn.

In wezen verschilt een lijn niet zoveel van een grijs gebied, maar het is wel eenvoudiger om je er iets bij voor te stellen. Alles wat op zo'n lijn echter niet tot de twee uitersten behoort, moet elders geplaatst worden, en die bepaling is grotendeels subjectief. Iedereen creëert als het ware een eigen lijn, en discussies tussen lezers over de literaire waarde van bepaalde teksten worden logischerwijs heviger naarmate deze in de buurt van het midden van de lijn worden geplaatst. Ik denk dat je daarom op tenminste twee manieren een tekst als literatuur (of lectuur) kunt bestempelen: vanuit je eigen perspectief als individuele lezer, of vanuit een gemiddelde, oftewel een consensus tussen meerdere individuele lezers. Je hebt je persoonlijk mening enerzijds, en de 'publieke opinie' anderzijds. Zonder The Great Gatsby gelezen te hebben, weet je dat het literatuur, en geen lectuur is; zo’n consensus kan natuurlijk erg handig zijn bij het selecteren van te lezen teksten.

Het subjectieve aan het onderscheid tussen literatuur en lectuur, maakt het lastig om vanuit wetenschappelijk oogpunt te bepalen tot welk kamp een tekst behoort. Maar eigenlijk werkt het andersom: men weet dat een aantal teksten in intellectuele kringen (daar heb je de onvermijdelijke 'hoge status' al) sterk worden gewaardeerd, en stelt vervolgens enkele gemene eigenschappen van die teksten (zoals ook in deze discussie genoemd) tot criteria, aan de hand waarvan andere teksten kunnen worden beoordeeld. Dat werkt bijvoorbeeld ook zo in zoekmachines als Google: men bekijkt een aantal webpagina's die door een testpanel als betrouwbaar en gebruiksvriendelijk worden ervaren, en probeert daar een aantal kenmerken uit de extraheren die als betrouwbare signalen van kwalitatief sterke websites kunnen dienen, om vervolgens gebruikt te worden in het sorteren van de zoekresultaten. Bij Google proberen ze een enorme hoeveelheid online materiaal terug te brengen tot een relatief beperkt aantal 'goede' resultaten, maar ze weten tegelijkertijd dat die resultaten nooit af noch perfect zullen zijn. Zo evolueert ook, vermoed ik, de definitie van literatuur, in een constante confrontatie tussen een veranderende groep lezers en een veranderend lichaam aan teksten.

Ik denk dat je met die laatste alinea de kern redelijk te pakken hebt, Rob. Al zit er natuurlijk ook weer spanning op het veranderend lichaam aan teksten, in die zin dat een aantal schrijvers en werken in de vergetelheid raakt naarmate ze wegzinken uit het collectieve geheugen. Het gebeurt al bij de kanonnen van vorige generaties: van Vesdijk. Elsschot en Bordewijk worden alleen de 'belangrijkste' titels nog gelezen. Een lot dat Reve, Hermans en Mulisch straks ook wacht, en weer tegen de tijd dat ik oud en grijs ben ook gebeurt met Grunberg en Japin.

Voor anderen wordt het nog erger: mensen als A. Alberts, F. Springer zijn straks echt vergeten, net als Geert van Oorschots werken (als R. J. Peskens). Enerzijds is dat zonde, omdat ze fraaie boeken hebben geschreven. Anderzijds zijn ze niet zo ijzersterk en koersbepalend gebleken als generatiegenoten. Het gaat me echter te ver om te roepen dat de werken van deze schrijvers niet meer tot de literatuur behoren.

Gerrit Komrij deed er in de jaren 80 een studie naar, dat antiquarisch nog wel goed te vinden is. De titel luidt 'Verzonken boeken'. De tekst is tevens een feest van herkenning, want die gaat ook over de bibliofiel.